نگاهی به جایگاه حقیقی امامان در پرتو زیارت جامعه کبیره | پناهی برای همه مردم

سمانه رضوانی | شهرآرانیوز؛ امامان در نگاه شیعیان فقط رهبران سیاسی و دینی نیستند؛ آن‌ها حقیقت‌هایی الهی‌اند که هریک از اسامی و صفاتی که در زیارت‌ها و ادعیه برایشان برشمرده می‌شود، دریچه‌ای به شناختی عمیق‌تر از جایگاه آنان است. در مطالب هفته‌های گذشته، درباره برخی صفات امامان شیعه در زیارت جامعه‌کبیره صحبت کردیم. اکنون در ادامه همان بحث، به فرازی از زیارت جامعه‌کبیره می‌رسیم که دربردارنده پنج ویژگی دیگر برای امامان است.

کهف‌الوری
پناهگاه مردمان

کهف یعنی پناهگاه در دامنه کوه‌ها، همان شکاف‌هایی که برای کسانی که در بیابان‌ها گیر می‌کنند، مأمن یعنی محل امن‌وامان و مصونیت است و وری به معنای مردم است. گفته می‌شود امامان، پناهگاه مردمان هستند؛ یعنی همان نقشی را دارند که یک پناهگاه مطمئن دربرابر خطر دارد. در نگاه شیعه، پناه بردن به امامان، به این معناست که انسان برای رهایی از گمراهی و بلا‌ها و... پناه مطمئنی دارد که می‌تواند به آن رجوع کند.

به‌نظر می‌رسد استفاده از «کهف»، یعنی پناهگاه وسیع، دربرابر «غار» که شکافی خُرد در دل کوه است، به همین منظور باشد؛ یعنی امامان (ع)، همه آنانی را که در جست‌وجوی مأمن هستند، پناه می‌دهند و این پناهگاه، فقط به این دنیا اختصاص ندارد، بلکه آن بزرگواران در دین و در دنیا و آخرت، پناه مردمان‌اند. حضرت رسول اکرم (ص) فرمودند: «داستان خاندان من مانند کشتی نوح است؛ هرکه بر آن سوار شود، نجات یابد و هرکه از آن دور ماند، هلاک شود.»

ورثه‌الانبیاء
ارث‌برندگان پیامبران

وراثت در این عبارت به معنای دریافت مال و دارایی نیست. منظور آن است که دانش، کتاب‌های آسمانی، حکمت و مقام هدایت مردم، از پیامبران پیشین به امامان شیعه منتقل شده است. در متن زیارت جامعه‌کبیره آمده است: «شما وارث پیامبران هستید.»

امام‌صادق (ع) پس از برشمردن میراث پیامبر (ص) که دراختیار امیرالمؤمنین (ع) بوده است، می‌فرماید: «کُلُّ نَبِىٍّ وَرِثَ عِلْمَا أو غَیرَهُ فَقَد انْتَهى إلى آلِ مُحَمَّدٍ: هر پیامبرى، آنچه از دانش و غیر دانش به ارث برده است، سرانجام همه آنها، به خاندان محمد (ص) می‌رسد.» از این‌رو امامان نه‌تنها قرآن و سنت پیامبر اسلام (ص) را بدون دگرگونی نگهداری کردند، بلکه آنچه از پیامبرانی، چون موسی (ع) و عیسی (ع) برجای مانده بود، نیز دراختیار داشتند.

المثل‌الاعلی
نمونه برتر

خداوند مِثل ندارد، اما مَثَل دارد. برپایه روایات شیعه، منظور از این نمونه برتر در مورد خداوند، وجود پیامبر اسلام و امامان است. یعنی امامان (ع) چنان صفت‌های نیکوی خداوند را در حد یک انسان کامل نشان می‌دهند که هرکه به آنان بنگرد، بهترین شکل بندگی، دادگری، مهربانی، بخشش و دانش را می‌بیند.

برای مردم عادی، شناخت صفت‌های خدا دشوار است؛ مگر از راه دیدن این نمونه‌های روشن و انسانی، از این‌رو در دعاها، امامان را نمونه برتر می‌نامند؛ یعنی بهترین الگویی که خداوند برای راهنمایی انسان‌ها قرار داده است. امام، مطیع‌ترین انسان‌ها دربرابر خداوند است و خدا نیز او را «مَثَل» خود در روی زمین قرار داده است تا نمایانگر دانش، عزت، عظمت و سایر اوصاف الهی در روی زمین باشد.

در ادامه حتما بخوانید اهل بیت (ع) صاحبان خِرد و چراغ‌های امید | همان‌هایی که حلاوت هدایت را به ما چشاندند

الدعوه‌الحسنی
دعوت نیکو

زیارت جامعه‌کبیره اهل‌بیت (ع) را بهترین دعوت‌کنندگان معرفی می‌کند. خاندان رسالت، کسانی هستند که نه‌تنها دین را بهتر از دیگران می‌شناسند، بلکه نیکوترین دعوت‌کنندگان به‌سوی آن‌اند و در این ویژگی، به بالاترین مراتب آن، دست یافته‌اند.

دعوت نیکو به دعوتی گفته می‌شود که با دانش، نرمی، روش درست و اخلاق پسندیده همراه باشد. در این فراز، «دعوت نیکو» یکی از نام‌های خود امامان است. یعنی امامان هم مردم را به راه درست فرامی‌خوانند و هم خودشان، حقیقت بهترین دعوت هستند. در زیارت جامعه‌کبیره می‌خوانیم: «و دعوت نیکوی من!» معنای آن، این است که دعوت به‌سوی پیشوایی امامان، زیباترین دعوت دینی است، بنابراین هنگامی که مردم دعوت امامان را می‌شنوند، درحقیقت با بهترین شکل ارتباط با خدا روبه‌رو می‌شوند.

حجج‌الله علی اهل‌الدنیا و الآخره و الاولی
حجت‌های خدا بر مردم جهان پیشین، این جهانی و آن جهانی

زیارت جامعه‌کبیره، اهل‌بیت (ع) را حجت‌های خدا بر اهل دنیا و آخرت و رحمت خدا و برکات او معرفی می‌کند. حجت یعنی چیزی که حق را ثابت می‌کند و بهانه را از انسان می‌گیرد. امامان شیعه، حجت خداوند هستند بر همه انسان‌ها در سه دوره زمانی: اولی (جهان پیش از این دنیا)، دنیا (زندگی زمینی) و آخرت (جهان پس از مرگ).

برپایه روایات، در جهان پیش از این دنیا، خداوند از همه انسان‌ها پیمان گرفت که او را بپرستند و امامان را بشناسند. در این دنیا نیز امامان (ع)، حجت را بر مردم تمام می‌کنند. همچنین در آخرت -چنان‌که در آیاتی از قرآن اشاره شده است- از مردم پرسیده می‌شود که آیا حجت خدا را شناختید یا نه.

امام‌رضا (ع) فرمودند: امام، حجت خداوند است بر مردم این جهان و آن جهان و جهان پیشین، بنابراین هیچ انسانی در هیچ زمانی، نمی‌تواند بگوید از راه درست بی‌خبر بوده است.